جامعه بلاروسیهای مقیم لیتوانی پیش از انتخابات ۲۰۲۰ گروه کوچکی بودند که لزوماً نمیتوانستیم آنها را به عنوان یک «دیاسپورا» تعریف کنیم. اما پس از سرکوبهای خشونتآمیز داخلی، مهاجرت عظیمی رخ داد که ساختار این جامعه را دگرگون کرد. این گروه اکنون مجموعهای ناهمگون است که اگرچه در اهداف بلندمدت (مانند نحوه تعامل با روسیه یا رهبری آینده) دچار اختلافنظر است و تکهتکه شده است، اما در هدف کوتاهمدت یعنی سرنگونی رژیم فعلی کاملاً متحد عمل میکند.
بخش بزرگی از این دیاسپورا شامل نیروهای متخصص، فعالان مدنی و شاغلان بخش فناوری اطلاعات است که به دلیل خطر حبس، دفاتر و فعالیتهای خود را به ویلنیوس منتقل کردهاند. انگیزه اصلی این افراد برای ادامه مبارزه از خارج از مرزها، نوعی «وظیفه اخلاقی» است؛ آنها معتقدند چون در لیتوانی امنیت بیشتری دارند، موظفند صدای کسانی باشند که در داخل بلاروس تحت فشار یا در زندان هستند. این کنشگری تنها به اعتراضات سیاسی محدود نمیشود، بلکه شامل تلاش برای «بازخوانی هویت ملی» از طریق ترویج زبان بلاروسی و نمادهای تاریخی است تا خود را از هویت تحمیلی دولت لوکاشنکو جدا کنند.
استراتژیهای مبارزه در تبعید
دیاسپورا در لیتوانی از مدلهایی متنوع برای مبارزه با دولت استفاده میکند که فراتر از تجمعات نمادین است. این اقدامات در چند لایه اصلی سازماندهی شدهاند:
• لابیگری و فشار بینالمللی:«سوتلانا تسیخانوسکایا» رهبر اپوزوسیون و طرفداران او، به عنوان یک دولت در سایه غیررسمی عمل میکنند. به این معنا که دولتها، سازمانهای جهانی و افکار عمومی در سطح بینالملل، او را نه تنها به عنوان یک شهروند معترض، بلکه به عنوان نماینده واقعی مردم بلاروس به رسمیت میشناسند.
• حمایت از جامعه مدنی داخل: سازمانهای غیردولتی (انجیاو) مستقر در ویلنیوس، شبکههایی پیچیده را برای جمعآوری کمکهای مالی به وجود آوردهاند تا هزینههای حقوقی زندانیان سیاسی را تأمین کرده و به خانوادههای آنها کمک مالی برسانند.
• زیرساختهای آموزشی و رسانهای: نهادهایی مانند دانشگاه علوم انسانی اروپا (EHU) در تبعید، به تربیت نخبگانی مشغولند که با تفکر انتقادی آشنا شده و برای بازسازی آینده بلاروس آماده میشوند. همچنین رسانههای مستقل از طریق پلتفرمهای یوتیوب و تلگرام، سانسور دولتی را دور زده و اطلاعات دقیق را به داخل کشور مخابره میکنند.
• تسهیل خروج و اسکان: به وجود آوردن مسیرهای امن برای فعالانی که در خطر بازداشت هستند و فراهم کردن خدمات اولیه و اسکان برای آنها در لیتوانی.
• مشاورههای تخصصی: ارائه خدمات روانشناختی به قربانیان شکنجه و خشونتهای سیاسی برای بازسازی توانمندیهای انسانی جنبش.
استراتژیهای هویتی و فرهنگی
مبارزه فرهنگی یکی از استراتژیهای دیاسپورا برای متمایز کردن ملت از دولت است. فعالان در ویلنیوس با برگزاری کلاسهای زبان بلاروسی و رویدادهای فرهنگی، با سیاستهای «روسیسازی» مقابله میکنند. استفاده از نمادهای تاریخی مانند پرچم سفید-قرمز-سفید و سرودهای ملی قدیمی، بخشی از استراتژی همبستگی است. این نوع کنشگری به اعضای جامعه حس تعلق داده و مانع از تسلیم شدن در برابر فشارهای هویتی دولت بلاروس میشود.
اما حتی در خارج از مرزها، فعالان با «سرکوب فراملی» روبرو هستند. رژیم بلاروس با نظارت بر گزارشهای مالی شفاف سازمانها در لیتوانی، تلاش میکند فعالان مرتبط در داخل را شناسایی و مجازات کند. همچنین فشارهای روانی، تروماهای ناشی از خشونتهای گذشته و ترس از آسیب دیدن خانوادههای باقیمانده در وطن، مشکلاتی بیوقفهاند که بر توان بسیج نیروها اثر میگذارند.
باید به این نکته نیز توجه کنیم که حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، بر این مبارزات بیتاثیر نبود. فعالان بلاروسی با درک این مطلب که لوکاشنکو و پوتین دو جزء از یک ساختار قدرت واحد هستند، مبارزه برای آزادی بلاروس را به پیروزی اوکراین گره زدهاند. مثلا «جنبش ضدجنگ بلاروسی» که شامل ارسال کمکهای بشردوستانه به اوکراین و تشکیل واحدهای نظامی داوطلب برای نبرد علیه روسیه است. این رویکرد تازه به دیاسپورا امکان داده است تا ضمن مرزبندی قاطع با اقدامات دولت حاکم، توجه جهانی را دوباره به ضرورت تغییر سیاسی در بلاروس به عنوان بخشی از امنیت کل اروپا جلب کنند.
*منبع این گزارش، پایاننامه کارشناسی ارشد متیو نیلن (۲۰۲۲) با عنوان «فراتر از بلاروس: بسیج فعالان دیاسپورای بلاروس در لیتوانی» از دانشگاه واخنینگن هلند است.
