سازمان یونسکو در گزارشی با عنوان «روزنامهنگاری؛ شکلدهی به جهانی در صلح»، روند آزادی بیان و توسعه رسانهها را در سراسر جهان بین سالهای ۲۰۲۲-۲۰۲۵ بررسی کرده است. این گزارش در ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده و با تکیه بر شاخصهای جهانی و واکاوی تحولات سالهای اخیر، مشکلات و موانع، تهدیدهای نوظهور در حوزه فناوری و امنیت کارگزاران رسانهای را زیر ذرهبین قرار داده است.
در شرایطی که زیستبوم اطلاعاتی جهانی با تضعیف نظاممند سازوکارهای پاسخگویی و هجمه بیسابقه کارزارهای اطلاعات گمراهکننده روبرو است، هدف این گزارش بازتعریف اطلاعات به عنوان یک کالای عمومی است.
در این گزارش نام ایران در بخش ضمایم و دستهبندی منطقهای درج شده است. یونسکو برای تحلیل دقیقتر روندها، کشورهای جهان را در پنج گروه عمده منطقهای تقسیمبندی میکند. ایران در گروه چهار یعنی منطقه آسیا و اقیانوسیه قرار گرفته است و این گزارش به جای بررسی مجزا و تفکیکی تکتک کشورها، پدیدهها را در سطح کلان بررسی میکند. این منطقه با حضور ۴۴ کشور، یکی از بزرگترین و متنوعترین قلمروهای جغرافیایی یونسکو است که کشورهایی نظیر ایران، استرالیا، چین، هند، ژاپن، پاکستان و کشورهای جنوب شرق آسیا را شامل میشود.
منطقه آسیا و اقیانوسیه در این گزارش به عنوان حوزهای معرفی شده است که با موجی تازه از اغمال قوانین سختگیرانه در فضای دیجیتال، افزایش فشار بر رسانههای مستقل و کاهش شاخصهای آزادی بیان روبرو است. از سوی دیگر، این منطقه به دلیل سرعت بالای رشد فناوری، تنوعی بینظیر در مدلهای درآمدی رسانهها و ضریب نفوذ اینترنت دارد. ایران نیز به عنوان بخشی از این پیکره جغرافیایی، تحت تأثیر مستقیم این تحولات زیرساختی، قوانین ناظر بر حاکمیت سایبری و مشکلات اقتصادی رسانهای قرار دارد.
۱. افول شاخصهای جهانی آزادی بیان و بحران حاکمیت قانون
یافتههای یونسکو، از کاهش ۱۰ درصدی شاخص جهانی آزادی بیان در فاصله سالهای ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۴ پرده برمیدارد. این کاهش نشاندهنده عقبگرد ساختاری در دستاوردهای دموکراتیک جوامع مدرن است. نهادهای قانونی و قضایی که اساساً باید تضمینکننده فعالیت آزادانه رسانهها باشند، در بسیاری از نقاط جهان تغییر کاربری داده و به ابزاری برای محدودسازی تبدیل شدهاند.
جرمانگاری روزنامهنگاری از طریق بستر قانونی: یکی از شیوههای رایج حکمرانی برای کنترل جریان اطلاعات، تصویب یا اصلاح قوانین با تعاریف مبهم است. قوانین مربوط به «امنیت ملی»، «مبارزه با تروریسم» و «جرایم سایبری» در بسیاری از کشورها به گونهای تفسیر میشوند که نقد سیاستهای عمومی یا افشای فساد را ذیل عناوین مجرمانهای چون نشر اکاذیب، اقدام علیه امنیت عمومی یا تشویش اذهان عمومی قرار میدهند. این ابهام قانونی، ریسک فعالیت رسانهای مستقل را به شدت افزایش میدهد.
پدیده مصونیت از مجازات: چرخه خشونت علیه اهالی رسانه به دلیل بالا بودن نرخ مصونیت از مجازات برای عاملان جنایات پابرجا مانده است. وقتی سوءقصدها، تهدیدها و حملات فیزیکی به خبرنگاران بدون پاسخگویی قضایی و تعقیب جدی قانونی باقی میمانند، سیگنالی به جامعه ارسال میشود که نتیجه آن ایجاد ترس همگانی و در نهایت تشدید خودسانسوری در تحریریهها است. یونسکو این پدیده را بزرگترین مانع در راه تحقق حاکمیت قانون میداند.
۲. انقلاب فناوری و بازتعریف مرزهای حقیقت و دروغ توسط هوش مصنوعی
ظهور شتابان فناوریهای نوین ارتباطی و به ویژه هوش مصنوعی مولد، زیستبوم اطلاعاتی جهان را به شدت متلاطم کرده است. گزارش یونسکو این تحول فناوری را به عنوان یک شمشیر دولبه توصیف میکند. ابزاری که همزمان خلاقیت را افزایش داده و بنیانهای حقیقت را تهدید میکند.
تسهیل تولید و توزیع اطلاعات گمراهکننده (دیساینفورمیشن): هوش مصنوعی مولد هزینه، زمان و مهارت مورد نیاز برای خلق اخبار جعلی، تصاویر شبیهسازیشده و ویدیوهای دیپفیک را به نزدیک صفر رسانده است. اکنون بازیگران سیاسی یا اقتصادی میتوانند کارزارهای هماهنگ توزیع اطلاعات دروغین را در ابعاد میلیاردی راهاندازی کنند. الگوریتمهای پلتفرمهای بزرگ دیجیتال نیز برای کسب سود بیشتر، روی محتوایی تمرکز میکنند که احساسات، عصبانیت و اختلافات اجتماعی و سیاسی را تحریک میکنند. پدیدهای که منجر به فرسایش سیستماتیک اعتماد عمومی به نهادهای رسانهای معتبر شده است.
کاربردهای ایجابی فناوری در روزنامهنگاری تحقیقی: در جبهه مقابل، ابزارهای پیشرفته پردازش داده به کمک خبرنگاران آمدهاند. روزنامهنگاری تحقیقی مدرن اکنون ابعاد بینالمللی پیدا کرده است. شبکههای بینالمللی خبرنگاران میتوانند با استفاده از هوش مصنوعی، میلیونها سند مالی پیچیده، دادههای گمرکی یا تصاویر ماهوارهای را در چند ساعت تحلیل کرده و شبکههای فساد بینالمللی یا قاچاق را افشا کنند. این ابزارها همچنین به بهینهسازی توزیع محتوا و شخصیسازی تجربه مخاطبان کمک شایانی کردهاند.
۳. ژئوپلیتیک بحران: امنیت روزنامهنگاران در مناطق جنگی و پدیده تبعید
محیط کاری خبرنگاران با افزایش بیسابقه درگیریهای مسلحانه و جنگهای منطقهای در سالهای اخیر، در یکی از خطرناکترین دورههای خود در طول تاریخ قرار دارد.
کشتار هدفمند و تلفات در خطوط مقدم: آمار خبرنگارانی که در حین پوشش خبری درگیریها جان خود را از دست دادهاند، جهشی قابل ملاحظه داشته است. در بسیاری از مناقشات جاری، خبرنگاران دیگر به عنوان ناظران بیطرف و مصون از جنگ شناخته نمیشوند، بلکه در مواردی به طور کاملاً هدفمند مورد سوءقصد قرار میگیرند تا از روایتگری واقعیتهای میدانی و ثبت جنایات جنگی جلوگیری شود.
کوچ اجباری و مشکلات رسانههای در تبعید: فشار بیامان دولتها و گروههای شبهنظامی منجر به کوچ روزنامهنگاران و افزایش تعداد روزنامهنگاران در تبعید شده است. هزاران خبرنگار برای حفظ جان خود مجبور به ترک وطن شدهاند. رسانههایی که در تبعید اداره میشوند با مشکلاتی اساسی دستوپنجه نرم میکنند: از جمله تأمین مالی پایدار، موانع حقوقی برای فعالیت در کشورهای میزبان، قطع اتصال تدریجی از بدنه مخاطبان داخلی و تهدیدهای سایبری فرامرزی که از سوی کشورهای مبدأ هدایت میشوند. با وجود این، یونسکو این رسانهها را شریانهای حیاتی انتقال اطلاعات به داخل کشورهای بسته میداند.
۴. جنسیت و شمول
یونسکو میگوید که پیشرفت در زمینه برابری جنسیتی و ایجاد فرصتهای برابر در محیطهای تحریریه عملاً متوقف شده و در مواردی عقبگرد داشته است.
ترور شخصیت و خشونت آنلاین علیه زنان روزنامهنگار: زنان خبرنگار به طور سیستماتیک و سازمانیافته در فضای مجازی هدف حملات قرار میگیرند. این حملات عمدتاً متمرکز بر جنسیت، ظاهر، زندگی خصوصی و ترور شخصیت آنهاست. کارزارهای هماهنگ توهین، ورود به حریم خصوصی، اشاعه اطلاعات جعلی و تهدید به تجاوز فیزیکی با هدف مرعوب کردن زنان و وادار ساختن آنها به کنارهگیری از حوزههای خبری حساس مانند سیاست، جنگ و فساد اقتصادی انجام میشود.
رادیوهای محلی و صدای به حاشیهراندهشدگان: در بخشهای کمبرخوردار جهان، رادیوهای محلی و جامعهمحور همچنان به عنوان یک ابزار دموکراتیک قدرتمند عمل میکنند. گزارش یونسکو نشان میدهد کشورهایی که قوانین تسهیلگر برای به رسمیت شناختن رادیوهای محلی تصویب کردهاند، در بالا بردن شاخصهای سواد، آگاهیهای بهداشتی و مشارکت سیاسی اقلیتهای قومی، زبانی و جوانان موفقتر بودهاند. این رسانهها پادتنی در برابر تمرکزگرایی رسانههای دولتی یا تجاری بزرگ هستند.
۵. گزارشگری محیط زیست، جبهه جدید و پرخطر روزنامهنگاری
روزنامهنگاری در زمینه بحران اقلیمی و گرمایش زمین، اکنون به یکی از پرخطرترین حوزهها تبدیل شده است.
رویارویی با منافع کارتلهای اقتصادی: خبرنگارانی که به افشای جنگلزداییهای گسترده، استخراج غیرقانونی معادن، آلودهسازی منابع آبی توسط صنایع بزرگ یا صید غیرقانونی میپردازند، هدف مستقیمِ مافیاهای اقتصادی و مقامات محلی فاسد قرار دارند. این افراد معمولاً در مناطق جغرافیایی دورافتاده، بدون دسترسی به پشتیبانی حقوقی، سندیکایی یا حفاظتی فعالیت میکنند و به همین سبب آمار ترور، ناپدیدسازی قهری و بازداشتهای خودسرانه در میان خبرنگاران محیط زیست رو به افزایش است.
کارزارهای تردیدافکنی اقلیمی: علاوه بر خطرات فیزیکی، خبرنگاران این حوزه با جریان عظیمی از اطلاعات گمراهکننده زیستمحیطی روبهرو هستند. شرکتهای بزرگ آلاینده با بودجههای کلان، کارزارهای تبلیغاتی پنهانی را برای بیاعتبار کردن یافتههای علمی اقلیمی و گزارشهای رسانهای هدایت میکنند تا افکار عمومی را دچار سردرگمی کنند.
پایداری رسانهها و سواد رسانهای
گزارش یونسکو دو استراتژی مهم را برای بازسازی زیستبوم اطلاعاتی جهان پیشنهاد میکند:
۱- پایداری اقتصادی رسانهها
بحران بزرگ رسانههای مستقل در قرن حاضر، فروپاشی مدل سنتی درآمدی آنهاست. بخش عمده درآمدهای تبلیغاتی که در گذشته هزینههای تحریریههای حرفهای را تأمین میکرد، اکنون به سوی پلتفرمهای بزرگ شبکههای اجتماعی و موتورهای جستجو سرازیر شده است. بدون استقلال و پایداری مالی، استقلال تحریریه رسانهها عملاً امکانپذیر نیست و رسانهها یا وامدار قدرتهای سیاسی میشوند یا زیرمجموعه کارتلهای تجاری.
یونسکو میگوید که جامعه بینالمللی باید حمایت از رسانههای مستقل را به عنوان یک اولویت توسعهای در برنامههای کلان خود بگنجاند. راهکارهایی چون ایجاد صندوقهای معاف از مالیات برای رسانههای عمومی، الزام قانونی غولهای فناوری به پرداخت سهم بازنشر اخبار به رسانههای تولیدکننده و توسعه مدلهای اشتراک دیجیتال (سابسکریپشن) از جمله اقدامات ضروری برای حفظ حیات روزنامهنگاری حرفهای است.
۲- بالابردن سواد رسانهای و اطلاعاتی
در عصر اشباع اطلاعاتی و تولید محتوای هوش مصنوعی، مرز میان واقعیت و تحریف به قدری باریک شده که صرفا تکذیب اخبار دیگر بیفایده است. یونسکو راهکار اصلی را در توانمندسازی خود شهروندان میداند.
سواد رسانهای و اطلاعاتی یک ضرورت دفاع مدنی برای حفظ سلامت جامعه است. شهروندان باید بیاموزند که چگونه منبع اطلاعات را ارزیابی کنند، سوگیریهای الگوریتمی را تشخیص دهند، تصاویر دستکاریشده را شناسایی کنند و خود به بازنشر اخبار جعلی دامن نزنند. ادغام این آموزشها در نظام رسمی آموزش مدارس و دانشگاهها یک ضرورت فوری است.
همانطور که گفته شد، یونسکو اطلاعات را صراحتاً به عنوان یک «کالای عمومی» تعریف میکند. دارایی ارزشمندی برای بشریت که تمام ابعاد توسعه پایدار، سلامت دموکراسی، حقوق بشر و حفظ صلح جهانی به آن وابستگی مستقیم دارد.
کاهش شاخصهای آزادی بیان در گستره جهانی و به ویژه مشکلاتی که در حوزه آسیا و اقیانوسیه (که ایران نیز به عنوان عضوی از گروه چهار در آن قرار دارد) مشاهده میشود، نشان میدهد که امنیت روزنامهنگاران و یکپارچگی اطلاعات با تهدیدهای ترکیبی حقوقی، فیزیکی و دیجیتالی مواجه است. افق پیشرو نشان میدهد که بدون ایجاد یک اتحاد منسجم میان دولتها، نهادهای مدنی، اصناف رسانهای و شرکتهای بزرگ فناوری برای تنظیمگری منصفانه فضای مجازی و حمایت از خبرنگاران، جوامع به سوی قطببندی بیشتر، بیثباتی و فرسایش حقیقت حرکت خواهند کرد. صلح پایدار جهانی تنها در سایه وجود رسانههای آزاد، تکثرگرا و حقیقتجو محقق خواهد شد.
